Voorgeschiedenis
Van jongs af aan heb ik altijd een muziek instrument gespeeld. Als zes jarig jongetje leerde ik accordeon spelen en heb dit voortgezet tot ik een jaar of veertien was. Via een kennis kon ik een jaar later de hand leggen op een Fender versterker en een elektrische gitaar. Helaas weet ik niet meer wat voor type het was, maar wel dat er een vibrato op zat en geen nagalm. Ik heb de Fender enkele jaren gehad en deze later weer ingeruild voor een Marshall combo. Tenslotte was het hele spulletje weg rond mijn achttiende.

Toch bleef muziek al die jaren in mijn gedachte spelen en tien jaar geleden kocht ik mijn eerste van een reeks keyboards. Echter ik miste wel het volume van een goede versterker. Mijn beide jongens hebben het gen van muziek spelen kennelijk niet meegekregen want geen van beiden heeft enige interesse in zelf een muziekinstrument te spelen. Toch bleef ik enige hoop hebben dat een van mijn beide zoons een gitaar wilde hebben. Gegarandeerd, pa was gelijk op stap met ze gegaan om er een te kopen.

Afgelopen jaar had een van de vrienden van mijn oudste zoon een Fender akoestische gitaar gekocht alsmede een Jackson elektrische. Hij liet beide gitaren zien en pa hakte de knoop voor zichzelf door. Later in dat jaar had ik een mazzeltje en besloot tot verrassing van mijn echtgenote om een semi-akoestische gitaar te kopen.

Wat betreft de versterker was ik er nog niet uit. Ik had in het verleden al eens een Single-ended (een buis in de eindversterker) buizenversterker gebouwd en vond het geluid altijd wel goed. Daarnaast herinnerde ik mij het gevoel/geluid van de Fender nog dus al gauw dacht ik in die richting. Op het Internet had ik echter al gauw gezien dat een knappe buizenversterker fors in de papieren ging lopen. Uiteindelijk besloot ik er zelf een te bouwen. Het besluit was genomen.

Eerst ervaring krijgen  [top]
In mijn jeugd had ik al enige ervaring opgebouwd met elektronica maar de laatste twintig jaar was dit eigenlijk niet meer voorgekomen. Ik wilde dus eerst weer wat ervaring opbouwen. Om dit voor elkaar te krijgen wilde ik eerst een eenvoudige versterker bouwen met onderdelen van een oude buizenradio. Ik woon in Heemskerk en dat ligt pal naast Beverwijk, waar wij de beroemde Zwarte Markt hebben. Oude buizenradio's te over. Voor veertig piek kon ik een oude buizenradio (stereo zowaar) overnemen met ECL86 (ongeveer 5 watt) eindbuizen. De trafo's waren nog van redelijke kwaliteit en met wat cleaner zagen ze er als nieuw uit.

Een schema voor een versterker met een ECL86 was gauw gevonden, doch ik leerde de weg naar de juiste sites en een wereld ging voor mij open. Zodoende kwam ik de AX84 site tegen met de P1 versterker. Echter deze was gebouwd met een EL84 buis (eveneens 5-6 watt). Dus zoeken naar andere buizen. Na vele sites afgezocht te hebben, kwam ik uiteindelijk terecht bij Rik Stoet in Den Haag. Hij verkocht buisvoeten voor een vriendelijke prijs en ook de EL84. Dus bestellen! De condensatoren echter waren het grootste probleem. Na zo'n vijfentwintig jaar zijn er bij de gewone elektronica onderdelenzaak geen hoogspanningscondensatoren meer te krijgen. Gelukkig kon ik de condensatoren uit de gesloopte radio gebruiken en kon ik verder. Inmiddels had ik na veel zoek- en leeswerk geleerd dat metaalfilm weerstanden beter tegen ruis waren. Dus die waren nieuw aangeschaft.

Het chassis was ook nog een probleem. Plaatstaal was voor mij niet echt mogelijk omdat ik daar thuis niet de middelen en handigheid voor had. Aluminium (dacht ik) kun je overal krijgen. Fout! De gemiddelde doe het zelf zaak heeft aluminium met een dikte van hooguit 1 mm, dat gebruikt wordt voor bescherming van hordeuren. Soms zit het mee. Mijn zwager werkt in een staal constructiebedrijf en toen ik het er met hem erover had, bood hij aan om een eenvoudig chassis voor mij te maken. Ik zei dat het stevig moest zijn en dat werd uiteindelijk een chassis van 3 mm aluminiumplaat. Zeer sterk dus. Boren moesten aangeschaft worden voor de gaten van de buisvoeten.

Een andere, voor mij favoriete winkel is een legerdumpzaak in IJmuiden. Zij hebben een enorme hoeveelheid oude buizen en soms ook voorversterkerbuizen (ECC81,82 en 83) voor een zeer vriendelijke prijs. Tevens hadden zij aansluitstrips (2 rijen) voor een tientje met zo'n 50 kontakten erop. Ideaal voor Point to Point bedrading. Een luidspreker had ik nog. Zo'n dertig jaar geleden had ik een oude Malboro luidspreker gekocht (90 watt RMS, 4 ohm) en dat ding heb ik al die jaren bewaard (zal wel hollandse zuinigheid zijn) en nu kwam hij goed van pas. Dus kon het bouwen beginnen.

Eerst had ik een bedradingschema gemaakt en de onderdelen gemonteerd. Daarna de onderlinge verbindingen gemaakt. Het chassis boren, etc. was vrij eenvoudig en gauw geregeld. Het vertrouwen (en de spanning) steeg. Uiteindelijk in twee dagen het hele apparaat in elkaar gezet en toen kwam het spannende moment. Doet-ie 't of doet-ie 't niet...

Eerst aanzetten zonder de buizen erin. Geen rook. Geen gesprongen stoppen, met andere woorden het dreigde te werken. Met een voltmeter de spanningen gemeten en tot mijn verassing gewoon een lekker hoog voltage van zo'n 300 volt. Toen de eindbuis erin en met een schroevendraaier even het stuurrooster van de EL84 aangeraakt (stuurrooster is de ingang van een buis). Er kwam brom uit. Zowaar: de eindtrap deed het. Op naar de volgende stap, de voorversterkerbuis erin zetten.

Er kwam heel veel BROM uit de versterker. Nogmaals het schema nagelopen. Ik was een hoogspanningselko vergeten. Met veel gepriegel een extra gat in het chassis geboord en de elko er alsnog ingezet en aangesloten. De brom was grotendeels weg. Er was nog een lichte brom aanwezig maar dat stoorde mij niet. Het spannende moment brak aan. De gitaar aangesloten en kijken wat er gebeurt.

Hij deed het en er kwam bij een laag volume een lekker strak geluidje uit. Ik kon niet meer stuk. Toen kwam het testen met de versterker. Rond stand 4 -5 begin hij te vervormen en bij stand 7 kreeg ik klachten (ik speelde op zolder) van de rest van mijn gezin of het wat zachter kon. Nou eh... eigenlijk niet. Nog wat geexperimenteerd met andere condensatoren en ik was volvertrouwen om aan de Fender te beginnen.

De voorbereidingen  [top]
Door het vele zoeken op het Internet had ik al veel informatie verzameld. Ik had inmiddels de Fender Field Guide gevonden en zocht naar de juiste Fender versterker. Ik wilde een versterker van zo'n 40 watt en kwam uit op de Super Reverb. Het schema echter was slecht te lezen, dus had ik een software pakketje via het Internet besteld om een fatsoenlijk schema te maken. Het was een vrij intensieve klus maar wel zeer leerzaam. Het schema is inmiddels beschikbaar op mijn site.

Een andere site die veel invloed had op dit project is "de Fender Deluxe" gebouwd door Nick Dolling. Helaas was ik zes maanden te laat aan dit project begonnen anders was ik bij hem langs gegaan in Adelaide, Australie. Ik was daar in november 2000 voor mijn werk. Het artikel op zijn site kan ik inmiddels wel dromen en ik heb veel geleerd van zijn ervaringen en fouten.

Een andere uitdaging was het frontpaneel. Ik was inmiddels tot de conclusie gekomen dat ik deze moest kopen. Zelf maken zag ik niet zitten. Gelukkig kon ik deze kopen via het Internet bij "Parts is Parts" in de VS. Naast de frontplaat heb daar tevens de ophangstrippen gekocht. Het positieve van het verhaal was dat ik de spullen kon krijgen. Het negatieve van het verhaal was de vervoerskosten (zo'n 20 US$) en toen het eindelijk in Nederland aankwam vonden mijn vrienden bij de douane dat zij graag een kleine bijdrage wilde hebben door middel van een BTW-heffing. Het frontpaneel koste mij uiteindelijk zo'n 250 gulden. Mijn echtgenote vroeg toen het aankwam wat dit nou kostte. Ik vertelde haar "dit wil jij niet weten".

Het frontpaneel was cruciaal voor de verdere bouw van de versterker. Dit vanwege de breedte van de versterker. Verschillende sites gaven verschillende breedtes aan van de kast en dus (vermoedelijk) ook het chassis. Eenmaal binnen was de vraag onder welke hoek het frontpaneel op het chassis gezet moest worden. Op de WEBER site kon ik een tekening vinden. Die was echter zo slecht te lezen dat ik uiteindelijk met wat middelbare schoolwiskunde (goniometrie) af kon afleiden dat de hoek op 64 graden uitkwam.

Met behulp van een CAD programma heb ik een tekening gemaakt van het zijaanzicht en wederom een beroep op mijn zwager gedaan. Een paar dagen later was het chassis klaar en ik kon beginnen. Echter mijn zwager had een chassis van 1mm dikte gemaakt. Ik twijfelde of dit niet te zwak was maar ik zou het wel aanzien.

De luidspreker is een verhaal apart. Via marktplaats had ik al eens een advertentie geplaatst voor een 2e hands luidspreker. Ik wilde een Celestion (die kende ik nog van vroeger) en een dag later kreeg ik een mail van iemand die een G12M70 voor mij te koop had voor 50 piek. Een paar dagen later heb ik de luidspreker gelijk gehaald. Op mijn 5 wattertje kwam er in ieder geval een lekker geluidje uit.

Bij de tekening van het schema zag ik later dat ik vier luidsprekers moest hebben (een probleem voor later).

De galmveer vond ik bij toeval op de vuilnisbelt in mijn woonplaats. Ik moest wat grof vuil weg brengen en vond daar een oude elektrisch orgel. Na de achterwand eraf gesloopt te hebben zag ik een oude galmveer zitten en heb deze eruit gehaald. Ik had wel galmveren op het Internet gezien voor zo'n 125 piek en dacht "die steek ik mooi in mijn zak".

De condensatoren heb ik uiteindelijk bij FNS besteld omdat ik verwachtte dat ik anders weer mijn BTW vrienden zou tegenkomen en het via de VS duurder uit zou zijn dan in Nederland.

Een andere uitdaging (dit project zit er vol mee) was het maken van de kunstof plaat met de eyelets. Eerst ging ik naar mijn inmiddels weer lokale vaste onderdelenzaak waar men mij met een glimlach vertelde dat ik "weer" 20 jaar geleden had moeten komen. Want toen had hij ze nog.

Dus moest ik op zoek naar alternatieven. Uiteindelijk vond ik ze in een hobbyzaak. Echter in de Fenders zijn de eyelets (ringogen) 3 mm. Ik kon ze niet kleiner dan 4 mm krijgen. In de Fender zijn ze vernikkeld, de mijne zijn van messing. Voor de print wilde ik eigenlijk glasfiber hebben maar dat is in mijn gezochte maten niet verkrijgbaar. Wel is een plaat van zo'n vierkante meter tegen betaling van 50 euro ex. BTW te verkrijgen. Dit zou dan wel een erg duur printje worden. Fender zelf gebruikt een soort "dik kartonachtig spul" maar ik had/heb geen flauw idee waar ik dat zou moeten halen.

Uiteindelijk kwam ik een kunststofbedrijf tegen in Beverwijk die "pertinax" had. Dit spul is erg goedkoop (ik was 5 piek kwijt) maar heeft een nadeel. Pertinax bestaat uit geperst papier met een soort hars erin. Als je volgens de kenners te snel boort, kan het boortje verbranden. Ik heb er zo'n 5-6 kunnen weggooien. Dus met pertinax: langzaam boren.De ringogen kun je met een tang erin zetten, maar eigenlijk is dat zonde van het geld. De tang kan door zijn geringe diepte alleen ringen vastzetten langs de rand. Je kunt beter een goedkope brede drevel kopen en deze eventueel onder de juiste hoek slijpen op een slijpmachine (of laten doen?).

De weerstanden kun je nog overal krijgen en ik was bijna kompleet. Alleen nog even wat montagedraad kopen. Fout!! Je kunt bij mij in de buurt ofwel heel dik draad (voor de elektrische bedrading in een huis) of heel dun draad voor de transistor elektronica kopen. Wat ik zocht was wederom niet overal verkrijgbaar. Echter, het geluk was met mij. Een van mijn buren werkt in een bedrijf dat elektromechanische instrumenten maakt. Al redenerend betekent dat het gebruik van relais ed., dus vrij hoge stromen (= dik draad). Hij zou het wel eens kunnen hebben. Helaas, hij had net de vorige week vier containers weggegooid. Maar toch had hij de volgende dag zo'n 5 meter 12-aderig draad. Het was weliswaar een kleur (zwart) maar wel genummerd. In ieder geval heb ik voorlopig genoeg draad om er nog een paar versterkers te bouwen. Later heb ik toch nog wat andere kleuren kunnen kopen.

Het feest kan beginnen  [top]
Ten minste dat dacht ik. Helaas, er moest nog even een kleine verbouwing op zolder er tussendoor. Ik mocht dus zo'n 2 maanden kwijlen naar de onderdelen, maar eerst 3 aanhangwagens verzamelde troep wegbrengen, nieuw plafond erin, nieuwe vloer, schuifpaneeltjes, gratis blaren, schrammen, blauwe plekken (viel van een kruk) en drie keer witten (want die troep wilde niet goed dekken).

De onderdelen op de print was uiteindelijk een makkie. Eigenlijk was het schema overbodig omdat er ook een montage schema op de Fender Field Guide is te vinden. Het resultaat van de print is te zien op enkele van de foto's. Eigenlijk had ik veel meer foto's moeten maken van de verschillende stappen, maar ja, het zij zo.

Ondanks alle voorbereidingen was ik toch nog een enkele condensator vergeten (500 pf Silver Mica). Om nou een enkel onderdeel apart te bestellen en te laten versturen leek mij wat overdreven. Echter het geluk lachte mij weer toe. Enkele van mijn collega's wonen in de buurt van Arnhem. Zij wilden voor mij wel onderdelen halen bij FNS (Renkum) als ik opgaf wat ik nodig had. Regelmatig heb ik
p mijn collega's nog een beroep moeten doen. Alle transformators heb ik bij FNS vandaan alsmede de eindbuizen, 4 12AX7 en de gelijkrichter buis.

Toen ik de trafo's binnen had, begreep ik al gauw dat dit chassis van 1 mm dikte het gewicht nooit zou houden. Ik had inmiddels al veel gemonteerd en de hele versterker kon weer uit elkaar gehaald worden. Binnen enkele dagen had ik een nieuw chassis (nu 3 mm) en kon het boren, vijlen, zagen, slijpen en poetsen opnieuw beginnen.

Maar de vorm kwam erin en het moment van testen kwam dichterbij.

Ik moest gedurende de bouw enkele weken wachten op de voedings- en eindtrafo, waardoor ik besloot alvast de kast te bouwen. Wederom was enig rekenwerk nodig om de juiste maten af te leiden aan de hand van foto's van een oud artikel op het Internet. Ik had nog wat oude platen multiplex liggen (was een steiger boven de trap geweest voor het witten tijdens de verbouwing) die "toevallig" groot genoeg waren voor de kast.

De bouw verliep vrij voorspoedig en in een dag was deze gereed. Ik had echter een fout gemaakt, die ik tijdens het bekleden van de kast pas ontdekte. Dit kleine puntje komt later nog aan de orde.

Testen  [top]
Toen ik de uitgangstrafo kreeg, vertelde FNS mij dat de kans bestond dat de versterker ging "gieren". In dat geval moest ik de draden naar de eindbuizen verwisselen. En inderdaad; hij gierde als een gek. Weer eerst stap voor stap de buizen erin, meten, kijken of er signaal doorkwam. En zowaar "geen fouten"!!!

Wel zat er een brom, die harder werd als ik de versterker harder zette. Ik heb toen Nick Dolling een mail gestuurd of hij mij kon helpen. Deels heeft hij mij uitgelegd hoe de aarding van de versterker gedaan moest worden wat tot enige vermindering leidde. Echter, de echte fout die er gemaakt was, was dat de ingangsjacks niet met een schakelaar uitgerust waren.

Toen deze vervangen waren, was de brom voor een groot deel weg. Uiteindelijk heb ik signaaldraden vervangen voor teflon coax snoertjes en het resultaat is erg mooi geworden. Alleen de galm ingang genereert bij stand 7 een irriterende brom (moet ik nog een keer oplossen).

Bekleding  [top]
Voor de bekleding wilde ik Tolex gebruiken Maar wederom, in Nederland is het aanbod minimaal. Tot nu toe heb ik alleen FNS kunnen vinden die het levert. Helaas, het was in backorder, dus kon ik even niet verder.

In December 2001 werd ik gebeld dat het allemaal binnen was. Ik heb gelijk twee meter besteld omdat ik inmiddels de smaak te pakken had en ik wilde later nog een versterker bouwen.Het luidsprekerdoek is origineel Fender en is dertig jaar oud. Ik had de voorplaat (baffle) inmiddels zwart geschilderd en ontdekte toen pas dat ik vergeten was een latje op de voorplaat te zetten. De latten op zich waren geen probleem. Maar de latten waartegen de voorplaat vastgeschroefd zou worden, waren met hele goede constructielijm vast gezet. Dit kon eigenlijk niet meer los gemaakt worden zonder de kast te beschadigen.

Tijd voor compenseren. Omdat de voorplaat nu verder dan verwacht naar voren kwam, moest de versterker ook naar voren. Dit betekende nieuwe gaten voor de "chassis straps" en nieuwe gaten in het chassis om het verschil maar te compenseren. Echt helemaal is dit niet gelukt, maar ik ben er tevreden mee.

De Tolex moest op de kast gelijmd worden. Na een onderzoek naar de juiste lijmsoorten, kwam ik uiteindelijk uit op Bison Tix. De handleiding zegt dat je in een goed geventileerde ruimte moet werken. Eigenlijk buiten dus. Maar het regende die dag en ik wilde die versterker eens een keer af hebben. Dus dan maar in de schuur. Neem van mij aan, doe dit nooit. Ik heb een halve dag met mijn kop boven die lijm gehangen. Om de een of andere reden heb ik nooit een "trip" gemaakt, maar ik weet wel dat toen ik klaar was, ik gelijk in slaap viel op de bank om daarna met een gierende koppijn wakker te worden.

Het luidsprekerdoek was, ondanks dat het vrij stug materiaal is, eenvoudig aan te brengen. Critici zullen ongetwijfeld zeggen dat het doek niet helemaal recht uitgelijnd is. Inderdaad, ze hebben gelijk. Het zij zo. Na alles wat ik heb gedaan om dit voor elkaar te krijgen kan ik hier wel mee leven.

Schuine hoeken waren wel lastig te lijmen, maar je wordt er vanzelf handig in.

Tenslotte moest het logo er nog op. Ook deze was in backorder. Inmiddels had ik alle foto's gemaakt voor mijn eigen website, dus de foto met logo komt de volgende keer.

Hoe hij klinkt  [top]
Ik heb nog eens een keer bij Dirk Witte op een Fender gespeeld om enig gevoel te krijgen hoe de mijne in vergelijking klinkt. Persoonlijk vind ik hem lekker klinken en tenslotte is dat het belangrijkste. Het hoog is in de meest schelle stand (op mijn strat met brug element, bright aan, bas voluit, midden uit en hoog voluit) lijkt het alsof de luidspreker moeite heeft met de scherpe frequenties. Ik vermoed dat dit door de enkele luidspreker komt. Eigenlijk zou ik er alsnog vier speakers in moeten zetten, maar dat is toch nog een vrij kostbare zaak.

Onlangs heb ik een avond met de versterker geoefend. Het begon al met het vervoer. Zou hij het nog wel doen (immers dit was de eerste keer in de kofferbak). Al met al heeft de versterker het uitstekend gedaan. Geen enkel probleem gehad.

Resume  [top]
Achteraf, na al het speurwerk, kan ik zeggen dat ik dit een geweldige klus vond die een verslavend effect op mij heeft. Inmiddels ben ik begonnen aan de voorbereiding van een Marshall 1962 Re-Issue versterker. En als alles een beetje meezit dan heb ik inmiddels een adres voor het frontpanel van geanodiseerd aluminium voor zo'n 100 piek. Dit is in ieder geval een stuk goedkoper dan vanuit de US.

Qua kosten heb ik zo'n 825 euro uitgegeven. Echter zonder de 4 luidsprekers (als er nog eens iemand is met een aantrekkelijk bod?). Als iemand zelf een Super wil bouwen alleen maar om een Super te hebben, dan is het wel het overwegen waard om gewoon een 2e hands te kopen en deze te laten reviseren. Maar ja, dan heb je niet de lol van het zelf bouwen!!

top

 Relevante links: